Subversieve Charms
BOEKEN Daniil Charms leefde in moeilijke tijden en overleefde ze niet. Als avantgardistische schrijver werd hij, 26 jaar oud, in 1931 door Stalin verbannen naar Koersk. Twee jaar later vrijgelaten schreef hij alleen nog kinderverhalen omdat zijn werk voor volwassenen onpubliceerbaar was geworden. In 1941 werd hij tijdens het beleg van Leningrad gearresteerd en krankzinnig verklaard. Vergeten en uitgehongerd stierf hij in zijn cel. Niemand weet waar hij begraven ligt.
Het is een wonder dat zijn teksten ondanks de ver-woestende oorlog en de repressieve dictatuur bewaard zijn gebleven. Zijn verzameld werk is nu vertaald in een voortreffelijke uitgave in de Russische Bibliotheek van Van Oorschot.
Charms reageert op het uiteenvallen van de samenleving en de desintegratie van de ethiek. Hij doet dat met teksten vol humor en ironie, krankzinnige absurditeiten en kluchtige gevechten. Het poppenkastachtige geweld tegen en door personages is een echo van een land waarin geweld in volle daglicht werd uitgevoerd.
Grotesk realisme
Uitgerust met pijp en hoedje (op een foto uit 1930 lijkt hij sprekend op Tom Waits), organiseerde Charms en de 'vereniging voor reële kunst' cabareteske avonden met poëzie, toneel, film en performance. Het waren feesten van subversiviteit, vervaarlijk afwijkend van het socialistische realisme, vol maatschappijkritiek en verzet tegen de onvoorspelbaarheid van de staatsterreur.
Die weerbarstige instelling spreekt uit elke bladzijde van Charms' verzameld werk, of het nu proza is, variërend van drie lijnen tot drie bladzijden, toneelteksten, poëzie of kinderverhalen. Het is een schatkamer van grotesk realisme vol absurde wendingen, zwarte humor en toevallige gebeurtenissen, een beetje zoals in sprookjes.
Charms' teksten zijn een exuberante en vitale combinatie van carnaval en spookkasteel. In al zijn overdaad is ze best met mondjesmaat te lezen, deze eerste grote bloemlezing van een wonderlijke auteur, verrijkt met foto's, avantgardistische prenten en andere illustraties en een verhelderend nawoord van de vertaalster.
Daniil Charms, Verzameld Werk, vertaald door Yolanda Bloemen. Van Oorschot, 661 blz, 45 euro.
