Artsen kritisch over voordelen AI
AI bespaart tijd in de zorg. Maar voor wie?
Artificiële intelligentie wordt vaak voorgesteld als een (dé?) manier om artsen meer tijd te laten besteden aan het contact met de patiënt. Een studie verschenen in JME Practical Bioethics nuanceert: de verwachte tijdswinst resulteert niet automatisch in meer ruimte voor de arts-patiëntrelatie.
Artificiële intelligentie moet de zorg sneller, efficiënter en menselijker maken. Dat is althans de belofte die vaak terugkeert in beleidsnota’s, strategische plannen en commerciële communicatie over digitale zorginnovatie. Door repetitieve taken te automatiseren, diagnoses te versnellen of administratieve processen te stroomlijnen, zou AI artsen meer tijd geven voor wat computers niet kunnen: luisteren, uitleggen, geruststellen en samen beslissen.
Een nieuwe studie in JME Practical Bioethics stelt de vraag of er inderdaad tijdswinst te vinden is om meer tijd met de patiënt door te brengen. Aurelia Sauerbrei (Ethox Centre, University of Oxford) interviewde clinici die AI-systemen gebruiken in hun praktijk, AI-ontwikkelaars en enkele sleutelfiguren rond implementatie en ethiek. De studie focuste niet op generatieve AI of chatbots, maar op diagnostische beslissingsondersteuning waarbij een arts de AI-output interpreteert, bijvoorbeeld bij medische beeldvorming.
Processen versnellen
Artsen waarderen AI vooral om het vermogen processen te versnellen. Daarbij vernoemen ze onder meer snellere diagnoses, minder wachttijd en een kortere tijd tot de start van de behandeling. Voor patiënten kan dat zeer relevant zijn. In oncologie bijvoorbeeld kan een kortere wachttijd tussen de diagnose en de start van radiotherapie levensreddend zijn. Ook ontwikkelaars zien daarin een belangrijk argument voor AI: hoe sneller een aandoening wordt herkend, hoe sneller behandeling of opvolging kan starten.
Kortere wachttijden, snellere diagnostiek en een vlottere workflow kunnen de zorg verbeteren. Het probleem zit volgens Sauerbrei niet in de vaststelling dat AI tijd kan besparen, maar in de impliciete aanname dat die bespaarde tijd vanzelf naar betere patiëntcommunicatie of meer relationele zorg zal gaan.
Enkele minuten tijdswinst
De artsen in de studie waren opvallend eensgezind: wanneer AI tijd vrijmaakt, wordt die tijd in de praktijk meestal niet gebruikt om langer met patiënten te praten. Ze wordt eerder ingezet om meer onderzoeken te doen, meer patiënten te zien of de productie te verhogen. Dat is volgens hen geen louter technologische kwestie, maar vooral een organisatorische. Ziekenhuismanagement en zorgsystemen hebben hun eigen incentives: wachttijden verlagen, capaciteit verhogen, kosten beheersen, productiviteit meten. In zo’n context wordt tijdswinst snel vertaald in extra volume.
Eén arts merkte op dat enkele minuten tijdswinst bij een endoscopie in theorie ruimte kan scheppen om de patiënt een betere uitleg te verschaffen. Maar dezelfde arts verwachtte dat die minuten op termijn door het ziekenhuismanagement zullen worden opgeslorpt als efficiëntiewinst. De technologie kan dus ruimte maken voor meer menselijke zorg, maar het systeem beslist of die ruimte ook effectief behouden blijft.
Enge invulling van efficiëntie
In veel beleidsdocumenten wordt efficiëntie vooral begrepen als sneller werken met dezelfde middelen: meer patiënten per uur, kortere doorlooptijden, minder wachttijd. Dat zijn waardevolle doelstellingen, maar ze zijn niet noodzakelijk hetzelfde als betere zorg.
Sauerbrei wijst erop dat deze enge invulling van efficiëntie een blinde vlek creëert. Als men alleen meet hoeveel patiënten sneller door het systeem bewegen, dreigen andere zorgdimensies zoals bijkomende uitleg, gedeelde besluitvorming of emotionele ondersteuning ondergewaardeerd te worden. Nochtans toonde eerder onderzoek aan dat de kwaliteit van de relatie tussen patiënt en zorgverlener een meetbaar effect kan hebben op gezondheidsuitkomsten.
De vraag is dus niet of AI moet worden ingezet voor efficiëntie, maar welke efficiëntie men nastreeft. Gaat het om meer volume? Minder fouten? Kortere wachttijden? Betere patiënttevredenheid? Meer diagnostische zekerheid? Of om uitkomsten die patiënten zelf belangrijk vinden?
Context verschilt
Die uitkomsten kunnen verschillen naargelang de context. Voor sommige patiënten is snelheid cruciaal: ze willen zo snel mogelijk een diagnose, behandeling of geruststelling. Voor anderen, bijvoorbeeld bij complexe keuzes, chronische ziekte of palliatieve zorg, kan tijd voor gesprek en afstemming minstens even belangrijk zijn.
Sauerbrei stelt vast dat AI-systemen zelden de zorglogica veranderen waarin ze worden ingevoerd. Ontwikkelaars proberen hun tools meestal aan te passen aan de bestaande workflow, omdat het de kans op implementatie vergroot. Start-ups en technologiebedrijven moeten bovendien rekening houden met commerciële haalbaarheid. Ze bouwen dus vaak oplossingen die passen binnen bestaande productiviteitsdoelen.
Dit impliceert dat AI niet automatisch mensgerichte zorg oplevert. De impact hangt af van de institutionele context: welke indicatoren worden gemeten, welke doelen worden beloond, hoe worden zorgpaden ontworpen, en hoeveel autonomie krijgen teams om tijdswinst anders te besteden? Daar dreigt een gevaar. Digitale innovatie wordt vaak aangekondigd als ondersteuning, maar kan in een productiegedreven omgeving ook leiden tot hogere verwachtingen, meer workload en minder ademruimte. AI kan de druk verlichten, maar deze ook verhogen.