Zorg en religieuze diversiteit
Geloof, gender en geneeskunde
Mag een patiënt vragen om alleen door een vrouwelijke arts behandeld te worden? Mag een zorgverstrekker een religieus symbool dragen? In onze hedendaagse samenleving wordt ook de zorgsector geconfronteerd met diversiteit in al zijn facetten. Dr. Naoual El Yattouti verdedigde in juni met succes haar doctoraat over dit onderwerp.
Artsenkrant: U verdedigde in juni met succes uw doctoraatsthesis met als titel 'Negotiating Healthcare Provider Identity: Religious Dress and Patient Identity-Based Choice through a Substantive Equality Lens.' Vanwaar komt de interesse voor dit onderwerp?
Naoual El Yattouti: Tijdens mijn masterstudie werkte ik rond artsenweigering, met de focus op moslimpatiënten die een voorkeur hebben voor genderconcordantie in de zorg. Mijn eigen migratieachtergrond was zeker niet vreemd aan deze keuze. Omdat het wetgevend kader aanzienlijke tekortkomingen vertoont, besloot ik de problematiek uitgebreider te bekijken en deze in de bredere context van discriminatie in het algemeen te plaatsen. Patiënten hebben niet alleen een voorkeur op basis van religie, er kunnen ook andere redenen - zoals een trauma, maar ook vooroordelen - aan de basis liggen. Omdat het dragen van religieuze symbolen een steeds weerkerend debat is in België, heb ik dat in mijn onderzoek meegenomen.
In het Verenigd Koninkrijk stoort niemand zich aan een verpleegster met een hoofddoek, of een arts met een tulband of een keppeltje. Ook een kruisje is uiteraard een religieus symbool. Waarom is dit in België wel een probleem?
In België bepaalt elke instelling zelf het beleid inzake religieuze symbolen. In tegenstelling tot in Frankrijk is neutraliteit in ons land niet in de grondwet ingeschreven. Bij onze zuiderburen is de wet duidelijk: zorgverleners mogen nooit een religieus teken dragen. Die regel geldt zowel in openbare als in privéziekenhuizen. Aan de andere kant van het spectrum heb je het Verenigd Koninkrijk en Nederland, die alles toelaten. Neutraliteit is er geen argument om religieuze tekens of kleding te verbieden.
Een verbod is wel mogelijk omwille van gezondheids- of veiligheidsredenen. In Engeland belandde een zaak over een loshangend kruisje zelfs bij het Europees Hof van de Rechten van de Mens. Een verpleegkundige kreeg een verbod opgelegd omdat er een gevaar op infectie is en omdat een patiënt erin zou kunnen vasthangen. In een andere zaak – ditmaal in Nederland – vroegen twee moslima's om lange mouwen te mogen dragen. De ene kreeg de toestemming omdat het haar werk niet hinderde, bij de andere werd het verboden omdat het wel een belemmering vormde voor haar taken.
Zowel in Nederland als het Verenigd Koninkrijk hecht men veel waarde aan een goede argumentatie alvorens een verbod toe te staan. Elk geval moet apart worden bekeken en beargumenteerd. Een buikgevoel volstaat niet.
België vormt dan als het ware de breuklijn tussen de twee. Helt ons land eerder over naar de Latijnse, dan wel naar de Angelsaksische wereld?
Ik heb de indruk dat België niet goed weet waar het naartoe wil. Soms hellen we meer over richting Nederland en het Verenigd Koninkrijk, dan weer meer richting Frankrijk. Hoewel neutraliteit niet in de grondwet staat, zien we in de praktijk wel dat het neutraliteitsargument vaak wordt aangewend om religieuze tekens te verbieden. Niet alleen in de zorg, maar ook in het onderwijs en andere openbare diensten. Omdat elke zorginstelling zelf mag beslissen, is er sprake van een erg versnipperd beleid. Het resultaat is dat personen die religieus zijn en hun religie zichtbaar uiten, en in de zorg willen werken, weinig zekerheid hebben.
Een docent aan de AP Hogeschool in Antwerpen vertelde me dat een studente verpleegkunde geen stageplek vond. Ze werd overal afgewezen omwille van haar hoofddoek. Maar als ze geen stageplek vindt, kan ze haar opleiding niet afmaken. Op deze manier worden gemotiveerde mensen ontmoedigd om in de zorg te werken, ondanks de hoge vraag.
'Ik heb de indruk dat België niet goed weet waar het naartoe wil'
Ziet u een verschil tussen Vlaanderen, dat traditioneel meer naar Nederland neigt, en Franstalig België, dat het vizier eerder op Frankrijk richt?
Daar is naar mijn weten nog niet echt onderzoek naar gedaan. Het zou ook interessant zijn om na te gaan of er een verschil bestaat tussen openbare ziekenhuizen en ziekenhuizen die behoren tot de katholieke koepel. Hebben ze in deze laatste groep soepeler regels omdat er meer ruimte is voor religie?
Mag een patiënt de behandeling van een zorgverlener weigeren op basis van geslacht, huidskleur of religie?
In België heeft elke patiënt het recht om vrij zijn zorgverlener te kiezen en te veranderen. De wet op de patiëntenrechten stelt geen expliciete grenzen behalve in zeer specifieke situaties zoals bijvoorbeeld de gevangenis. In de wetgeving staat echter geen expliciete uitsluiting van keuzes op basis van identiteitskenmerken van de zorgverlener. Dat leidde al tot rechtszaken. Ik denk aan een rechtszaak waarbij een vrouw een spoedkeizersnede moest ondergaan en haar echtgenoot niet wilde dat ze door een mannelijke anesthesist werd behandeld. Hij verhinderde fysiek de toegang van de anesthesist tot zijn vrouw, wat leidde tot een gevaarlijke situatie voor moeder en ongeboren kind. De rechtbank beoordeelde dit als schuldig verzuim omdat de man noodzakelijke zorg belemmerde. De rechtbank voegde eraan toe dat het niet aan een familielid is om deze keuze te maken. Die ligt exclusief bij de patiënt.
Wetgeving en rechtspraak lijken toe te staan een zorgverstrekker te weigeren, tenzij in geval van nood. In dezelfde lijn ligt een advies van de Orde der artsen dat stelt dat in de mate van het mogelijke aan de wens van de patiënt moet worden tegemoetgekomen. Het ging hierbij wel steeds om gender, niet om huidskleur.
Omdat dan de racismewet in werking treedt?
Juridisch gezien bestaat er geen hiërarchie tussen identiteitskenmerken als gender, huidskleur, religie of seksuele geaardheid. Wanneer keuzes maken op basis van gender toegelaten is, is het aannemelijk dat het ook is toegelaten voor de andere kenmerken. Een vrouw die zegt liever door een vrouwelijke gynaecoloog te worden behandeld, voelt nochtans anders aan dan iemand die omwille van de huidskleur niet behandeld wil worden door een zwarte zorgverlener. Dat is niet te vergelijken.
Reikt u hiervoor in uw doctoraat oplossingen aan?
Zowel in de wetgeving als in de individuele instellingen zijn aanpassingen nodig. Er is nood aan een echt beleid. In de wet patiëntenrechten zouden grenzen van discriminatie kunnen worden opgenomen. Je kan dat op een zeer formele, dan wel op een meer praktische manier aanpakken. Ik pleit in mijn doctoraat voor die tweede aanpak, wat men in het Engels 'substantive equality' (materiële gelijkheid) noemt. Daarbij ga je niet enkel na of iedereen dezelfde behandeling krijgt, maar kijk je ook naar de uitkomst en de context van bepaalde keuzes. Dit gebeurt best op het niveau van de zorginstelling, maar binnen een wettelijk kader.
Kunnen we op dat vlak iets leren van onze buurlanden?
Zeker. In Nederland geldt het advies dat je enkel aan genderverzoeken moet tegemoetkomen wanneer ze voldoende tijdig kenbaar zijn gemaakt. Alle andere identiteitskenmerken worden als discriminerend bestempeld. Dit heeft het voordeel van de duidelijkheid. Het Verenigd Koninkrijk ziet het iets anders. Het recht op gelijke behandeling gaat voor op de keuze van de patiënt, maar er zijn wel uitzonderingen mogelijk wanneer die een voordeel inhouden voor de patiënt. Elke casus wordt apart bekeken en beoordeeld.
In België lijkt het eerder dat de patiënt altijd zijn zin krijgt, tenzij het echt niet anders kan. Dat is moeilijk voor zorgverstrekkers, met name voor verpleegkundigen die vaak in een rotatiesysteem werken. De impact van een afwijzing gemotiveerd door vooroordelen op het mentale welzijn is gigantisch. Een zorginstelling die op zo'n moment pal achter haar zorgverleners gaat staan en aangeeft dat de patiënt niet altijd koning is, geeft een krachtig signaal.
Staat de Belgische politiek open voor nieuwe en duidelijkere regels?
Moeilijke vraag. De gevoeligheid voor de twee thema's verschilt sterk. Religieuze kleding en symbolen liggen zo gevoelig dat ik denk dat het huidige politieke klimaat er niet klaar voor is. Misschien komt er op termijn wel een opening wanneer de nood aan zorgkundigen zo groot wordt dat men niet anders kan dan het toe te staan. Maar op korte termijn zie ik het helaas niet snel veranderen. Wat patiëntenweigeringen betreft, denk ik dat er sneller een oplossing mogelijk is. Ik ben hiervoor al benaderd door politici en beleidsmakers om samen te zitten.